Forensisch psychiatrische klinieken nog onvoldoende toegerust voor veranderde zorgbehoefte

De Afdeling advisering van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) constateert dat forensisch psychiatrische afdelingen (fpa’s)* en klinieken (fpk’s)** vanwege de toegenomen zwaarte van de problematiek van de patiënten, nog onvoldoende zijn toegerust om te kunnen voldoen aan de veranderde zorgbehoefte.

De stelselwijziging in de forensische zorg, die vanaf 2008 geleidelijk vorm heeft gekregen, heeft (samen met andere wet- en regelgeving) het positieve resultaat opgeleverd dat veel meer justitiabelen met psychiatrische problematiek toegang vinden tot forensische zorg. Tegelijkertijd spelen verschillende problemen die de behandeling van justitiabelen in fpk’s en fpa’s onder druk zetten. De RSJ doet aanbevelingen aan het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) en aan het forensisch zorgveld om deze knelpunten op te lossen.

Bezorgdheid bij klinieken

Aanleiding voor dit advies zijn signalen die de RSJ de afgelopen jaren van fpk’s en fpa’s heeft ontvangen over de toegenomen zwaarte van de problematiek van de forensische patiënten waarmee deze instellingen te maken hebben. De instellingen maken zich zorgen over de spanningen die de verzwaring van de doelgroep oproept op de punten behandel- en beheersbaarheid van patiënten en werkdruk en veiligheid voor het personeel. De RSJ concludeert dat dit deels komt doordat de klinieken nog niet voldoende zijn aangepast aan de veranderde doelgroepen. Daarnaast zijn er belemmeringen die buiten de competentie van de zorgprofessionals liggen en door de overheid moeten worden weggenomen.

Complexe problematiek

Veel meer dan voorheen hebben fpk’s en fpa’s te maken met justitiabelen met verschillende forensische zorgtitels en andere, vaak meervoudige psychiatrische en psychosociale stoornissen. Persoonlijkheidsproblematiek, verslaving en lichte verstandelijke beperkingen zijn bij de veelal beperkte en relatief korte opnameperiode moeilijk te beïnvloeden. De aanwezigheid van groepen met verschillende zorgtitels en problematiek, maakt het creëren van een eenduidig behandel- en beheersklimaat voor alle patiënten bovendien moeilijk.

Investeren in transmurale zorg en samenwerking

Gezien de vaak korte duur van de zorgtitels van patiënten en het chronische karakter van hun problematiek, moet worden ingezet op transmurale zorgprogrammering. Dit houdt in ketenzorg waarbij over een langere periode verschillende instellingen bij de patiënt betrokken zijn. Daarnaast zijn binnen de klinische fase in de fpk’s en fpa’s specifieke behandelprogramma’s met een korte behandelduur nodig.

Intensieve samenwerking met externe partners (zoals reclassering en detentiefunctionarissen) die de behandelingstrajecten mede bepalen is essentieel, evenals investeren in regionale kwaliteitsnetwerken om het (complexe) forensische systeem verder te verbeteren.

Ministerie JenV aan zet

De procedure rond indicatiestelling en plaatsing biedt fpk’s en fpa’s te weinig ruimte voor goede voorbereiding en selectie van moeilijke patiënten. De RSJ beveelt aan de instroomprocedure te verbeteren, zodat er ruimte ontstaat voor een intakegesprek waarbij de patiënt goed kan worden voorbereid op plaatsing in de kliniek door middel van voorlichting, motivering en het maken van duidelijke afspraken. Daarnaast wordt aanbevolen om de regelgeving aan te passen zodat klinieken meer mogelijkheden krijgen om een eenduidig behandel- en beheersklimaat te organiseren. De uitstroom naar vervolgzorg is vaak problematisch waardoor ongemotiveerde (en/of ongefinancierde) patiënten, die noodgedwongen langer in de fpk of de fpa verblijven, het afdelingsklimaat negatief beïnvloeden. Het ministerie van JenV wordt opgeroepen deze problemen bij de verantwoordelijke partijen (zoals het ministerie van VWS en zorgverzekeraars) onder de aandacht te (blijven) brengen. Ook adviseert de RSJ het ministerie te kijken naar de tarieven en de zorgen over het nieuwe aanbestedingsmodel.

Verder vormen verschraling, personeelstekorten en hoge werk- en regeldruk een bedreiging voor de zorgkwaliteit en verdienen daarom brede aandacht. Het ministerie van JenV is hier, als eindverantwoordelijke voor het stelsel, aan zet.

Nieuwe wetgeving biedt onvoldoende soelaas

Ten slotte concludeert de RSJ dat de (aangenomen maar nog in te voeren) nieuwe wetgeving rond forensische en verplichte zorg***,naar verwachting niet genoeg is om de problematiek het hoofd te bieden.

Noten:

*Een forensisch psychiatrische afdeling (fpa) is een afdeling binnen een reguliere ggz-instelling waar forensische patiënten psychiatrische behandeling wordt geboden en ook de doorstroom naar de reguliere zorg en/of de terugkeer naar de maatschappij wordt voorbereid. De behandeling vindt plaats met een gemiddeld beveiligingsniveau.

**Een forensisch psychiatrische kliniek (fpk) is een kliniek waar mensen met complexe psychiatrische problematiek op basis van een door de rechter opgelegde zorgtitel worden opgenomen. De behandeling vindt plaats met een hoog beveiligingsniveau.

*** Wet forensische zorg, Wet verplichte ggz, Wet zorg en dwang.